Οι ακτές αποτελούν δυναμικά περιβάλλοντα, τα οποία μεταβάλλονται διαρκώς υπό την επίδραση της θάλασσας, του ανέμου, της γεωλογίας και των ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Σε ένα μεταβαλλόμενο κλίμα, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας και οι αλλαγές στις παράκτιες διεργασίες προσθέτουν νέες πιέσεις σε περιοχές που ήδη χαρακτηρίζονται από μεγάλη φυσική και κοινωνικοοικονομική σημασία. Για τη Μεσόγειο, όπου μεγάλο μέρος του πληθυσμού και των υποδομών συγκεντρώνεται κοντά στην ακτογραμμή, η κατανόηση της εξέλιξης των παράκτιων τοπίων αποτελεί επομένως σημαντικό επιστημονικό και κοινωνικό ζήτημα.
Αυτό το αντικείμενο βρέθηκε στο επίκεντρο του CIVIS Blended Intensive Programme (BIP) «Climate Change and Coastal Landscape Evolution in the Mediterranean Context», το οποίο ολοκληρώθηκε στις 3 Ιουλίου 2026. Το πρόγραμμα οργανώθηκε από το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, με συντονίστρια την Καθηγήτρια Νίκη Ευελπίδου, σε συνεργασία με τη Δρ. Άννα Καρκάνη του Τμήματος Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος του ΕΚΠΑ.
Το πρόγραμμα περιλάμβανε ένα διαδικτυακό σκέλος από τις 4 Μαΐου έως τις 12 Ιουνίου 2026 και μια δια ζώσης εκπαιδευτική εβδομάδα στη Νάξο, από τις 29 Ιουνίου έως τις 3 Ιουλίου, συνδυάζοντας θεωρητική κατάρτιση, εκπαιδευτικό υλικό και εργασία πεδίου.
Στο BIP συμμετείχαν 26 φοιτητές και φοιτήτριες από επτά πανεπιστήμια: το ΕΚΠΑ, το Πανεπιστήμιο του Βουκουρεστίου, το Aix-Marseille Université, το Sapienza Università di Roma, το Eberhard Karls Universität Tübingen, το Paris Lodron Universität Salzburg και το Université Hassan II της Καζαμπλάνκα. Η σύνθεση αυτή έδωσε στο πρόγραμμα έντονα διεθνή και διεπιστημονικό χαρακτήρα, επιτρέποντας στους συμμετέχοντες να προσεγγίσουν τα παράκτια περιβάλλοντα μέσα από διαφορετικές επιστημονικές οπτικές.
Κεντρικός στόχος του προγράμματος ήταν η κατανόηση της επίδρασης της κλιματικής αλλαγής στο ανάγλυφο και στα παράκτια περιβάλλοντα της Μεσογείου. Η εκπαίδευση περιλάμβανε ζητήματα σχετικά με την κλιματική αλλαγή και την εξέλιξη του αναγλύφου, τους κινδύνους που συνδέονται με το κλίμα και την τεκτονική, τις παράκτιες γεωμορφές και τους δείκτες μεταβολής της θαλάσσιας στάθμης.
Ένα από τα βασικά στοιχεία του προγράμματος ήταν η σύνδεση της θεωρητικής γνώσης με την επιτόπια παρατήρηση. Οι ακτές μπορούν να διατηρούν στοιχεία για το πώς μεταβαλλόταν το περιβάλλον στο παρελθόν: παλαιές παραλίες, απολιθωμένες αμμοθίνες, ιζήματα και άλλες γεωμορφές λειτουργούν ως φυσικά «αρχεία» της εξέλιξης της ακτογραμμής.
Στη λαγκούνα του αεροδρομίου της Νάξου, για παράδειγμα, οι συμμετέχοντες προσέγγισαν την ιστορία του τοπίου με δύο διαφορετικούς αλλά συμπληρωματικούς τρόπους. Μέσα από την περιγραφή πυρήνων γεώτρησης διερεύνησαν τα διαδοχικά στρώματα ιζημάτων που έχουν συσσωρευτεί με την πάροδο του χρόνου. Παράλληλα, η παρατήρηση των γεωμορφών στο πεδίο επέτρεψε τη συζήτηση γύρω από την εξέλιξη της ακτογραμμής, τις μεταβολές της σχετικής θαλάσσιας στάθμης και τις διεργασίες που εξακολουθούν να μετασχηματίζουν το παράκτιο περιβάλλον.
Στο Πυργάκι, η συζήτηση επικεντρώθηκε περισσότερο στις σημερινές και μελλοντικές προκλήσεις. Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στις ακτές της Μεσογείου εξετάστηκαν σε συνδυασμό με τη διαθέσιμη επιστημονική γνώση και τις εκτιμήσεις του IPCC, αναδεικνύοντας τη σημασία της παρατήρησης και της κατανόησης των φυσικών διεργασιών για τον σχεδιασμό στρατηγικών προσαρμογής.
Στην παραλία της Πλάκας, οι ακτόλιθοι αποτέλεσαν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο μια γεωμορφή μπορεί να επηρεάσει τη σημερινή λειτουργία μιας ακτής. Οι ακτόλιθοι είναι συνεκτικοί σχηματισμοί από άμμο και άλλα παράκτια ιζήματα που έχουν σταδιακά συγκολληθεί. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να λειτουργούν ως φυσικοί κυματοθραύστες, επηρεάζοντας την ενέργεια των κυμάτων και, επομένως, τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσεται η ακτογραμμή.
Η σύγκριση διαφορετικών τμημάτων της ίδιας παραλίας, με και χωρίς την παρουσία αυτών των σχηματισμών, επέτρεψε στους συμμετέχοντες να παρατηρήσουν στην πράξη πώς μικρές διαφοροποιήσεις στη γεωμορφολογία μπορούν να επηρεάζουν τη διάβρωση και την εξέλιξη της ακτής.
Σημαντικό μέρος της εκπαίδευσης αποτέλεσε επίσης η χρήση συστημάτων τοπογραφικής αποτύπωσης υψηλής ανάλυσης και η δειγματοληψία υλικού για ανάλυση και χρονολόγηση. Οι τεχνικές αυτές επιτρέπουν την ακριβέστερη καταγραφή της μορφολογίας μιας παράκτιας περιοχής και βοηθούν στην ανασύνθεση των μεταβολών της στον χρόνο.
Η μελέτη επεκτάθηκε πέρα από τη Νάξο, με δύο θαλάσσιες εκπαιδευτικές μετακινήσεις προς τα Κουφονήσια και την ανατολική Πάρο, καθώς και με την παρατήρηση του στενού της Παροναξίας. Οι συμμετέχοντες είχαν έτσι τη δυνατότητα να συνδέσουν τη γεωλογική ιστορία των Κυκλάδων με τις σύγχρονες παράκτιες διεργασίες. Την εικόνα αυτή συμπλήρωσε η επίσκεψη στο Γεωλογικό Μουσείο Απειράνθου, με έμφαση στη γεωλογία του Αιγαίου, την εξέλιξη των Κυκλάδων και το γεωλογικό υπόβαθρο της Νάξου.
Η εκπαιδευτική εμπειρία συμπληρώθηκε από δράσεις επιστημονικής επικοινωνίας και πολιτισμού. Στο παρεκκλήσι του Αγίου Νικολάου στην Αγία Άννα παρουσιάστηκε η έκθεση φωτογραφίας «Δείκτες Θαλάσσιας Στάθμης» και προβλήθηκε ντοκιμαντέρ μικρού μήκους, ενώ πολιτιστικές δραστηριότητες, όπως τα μαθήματα χορού στο Πολιτιστικό Κέντρο της πρώην Σχολής Ουρσουλινών, ενίσχυσαν τη γνωριμία των συμμετεχόντων με τον τόπο.
Στη δια ζώσης φάση συμμετείχαν επτά διδάσκοντες από το ΕΚΠΑ, το Πανεπιστήμιο του Βουκουρεστίου, το Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης και το Aix-Marseille Université, καθώς και τρεις προσκεκλημένοι καθηγητές από το Ιόνιο Πανεπιστήμιο, το Geological Survey of Israel και το Université Paul-Valéry Montpellier.
Το CIVIS BIP ανέδειξε τη σημασία της σύνδεσης της επιστημονικής γνώσης με την επιτόπια παρατήρηση για την κατανόηση της εξέλιξης των μεσογειακών ακτών και των πιέσεων που δέχονται σήμερα. Μια τέτοια προσέγγιση μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στον σχεδιασμό στρατηγικών προσαρμογής και βιώσιμης διαχείρισης των παράκτιων περιοχών.
Πηγές: CIVIS / ΕΚΠΑ – Blended Intensive Programme
Climate Change and Coastal Landscape Evolution in the Mediterranean Context
Αφήστε σχόλιο